Regionalne Centrum
Edukacji Ekologicznej

www.eko.luban.com.pl
Menu
Edukacja
Ekologia
Medioteka
Konkursy
Imprezy
 
Programy RCEE
 
Główne cele ochrony przyrody:
  • utrzymanie procesów ekologicznych i stabilności ekosystemów;
  • zachowanie różnorodności gatunkowej organizmów;
  • zachowanie dziedzictwa geologicznego;
  • zapewnienie ciągłości istnienia gatunków i ekosystemów, w szczególności zagrożonych;
  • kształtowanie proekologicznych postaw człowieka wobec przyrody;
  • przywracanie do stanu właściwego zasobów i składników przyrody.
Pierwszą ideą świadomej ochrony przyrody jest konserwatorska ochrona przyrody, która obejmuje ochronę indywidualną, gatunkową oraz rezerwatową (obszarową).
W Polsce istnieją następujące formy indywidualnej ochrony przyrody:
  • pomnik przyrody;
  • stanowisko dokumentacyjne przyrody nieożywionej;
  • zespół przyrodniczo-krajobrazowy;
  • użytek ekologiczny.
Ochroną gatunkową obejmuje się najczęściej endemity (występujące wyłącznie na stosunkowo niewielkim obszarze lub na jednym stanowisku) oraz relikty, czyli przeżytki (wskazują tendencję do wymierania).
Wśród reliktów wyróżnia się:
  • relikty systematyczne - gatunek jest jednym z niewielu lub jedynym przetrwałym spośród dawnej licznej grupy systematycznej
  • relikty geograficzne - pozostałość niegdyś większego zasięgu geograficznego. Ochroną gatunkową obejmuje się też gatunki osiągające w danym regionie granice zasięgu lub znajdujące się na stanowiskach wyspowych.

W ochronie gatunkowej roślin istnieją dwie formy:
  • całkowita - nie wolno ich pozyskiwać (zrywać, ścinać, usuwać z naturalnych stanowisk, zbywać, nabywać i wywozić za granicę);
  • częściowa - dotyczy roślin leczniczych i przemysłowych; ich zbiór jest dozwolony tylko na potrzeby odpowiednich zakładów pracy, a obszar eksploatacji i dopuszczalna wielkość zbiorów są ściśle określone.
Ochrania się także strukturę gatunkową flory i fauny poprzez zakaz umieszczania gatunków obcych florze i faunie krajowej. Gatunek obcy w środowisku przyrodniczym najczęściej powoduje zachwianie równowagi danego ekosystemu lub wymarcie rodzimych gatunków flory i fauny.
Ochrona rezerwatowa ma na celu zachowanie określonych warunków niezbędnych dla właściwych gatunków, dla specyficznych niszy. Jej formami są:
  • rezerwat przyrody;
  • park narodowy;
  • park krajobrazowy;
  • obszar chronionego krajobrazu.
Obowiązująca w Polsce ustawa przewiduje następujące formy prawne ochrony przyrody: utworzenie parku narodowego, uznanie obszaru za rezerwat przyrody, utworzenie parku krajobrazowego, wyznaczenie obszarów chronionego krajobrazu w planach zagospodarowania przestrzennego, wprowadzenie ochrony w drodze uznania za: pomnik przyrody, stanowisko dokumentacyjne, użytek ekologiczny lub zespół przyrodniczo-krajobrazowy oraz wprowadzenie ochrony gatunkowej roślin i zwierząt.

Park narodowy obejmuje obszar chroniony, wyróżniający się szczególnymi wartościami naukowymi, przyrodniczymi, społecznymi, kulturowymi i wychowawczymi o powierzchni nie mniejszej niż 1000 ha, na którym ochronie podlega całość przyrody oraz swoiste cechy krajobrazu. Wszelkie działania na obszarze parku narodowego podporządkowane są ochronie przyrody i mają pierwszeństwo przed wszystkimi innymi działaniami. Nadrzędnym celem parku narodowego jest poznanie i zachowanie całości systemów przyrodniczych danego terenu wraz z warunkami ich funkcjonowania oraz odtwarzanie zniekształconych i zanikłych ogniw rodzimej przyrody" (art. 14 ustawy o ochronie przyrody). W Polsce są obecnie 23 PN o łącznej pow. ponad 314 tys. ha, co stanowi około 1% powierzchni kraju (dane z 31. 07. 2002r.).

Rezerwat przyrody jest obszarem obejmującym zachowanie w stanie naturalnym lub mało zmienionym ekosystemy, w tym siedliska przyrodnicze, a także określone gatunki roślin i zwierząt, elementy przyrody nieożywionej, mające istotną wartość ze względów naukowych, przyrodniczych, kulturowych bądź krajobrazowych" (art. 23 ustawy). Rezerwatów jest w Polsce 1307 o łącznej pow. około 150 tys. ha, co stanowi 0,5% powierzchni kraju.

Park krajobrazowy jest obszarem chronionym ze względu na wartości przyrodnicze, historyczne i kulturowe, a jego celem jest zachowanie, popularyzacja i upowszechnienie tych wartości w warunkach zrównoważonego rozwoju" (art. 24 ustawy). Obecnie w Polsce jest 120 PK, o łącznej pow. prawie 2,5 mln ha, co stanowi 8% powierzchni kraju (bez otulin). Parki krajobrazowe istnieją we wszystkich województwach.

Obszar chronionego krajobrazu obejmuje wyróżniające się krajobrazowo tereny o różnych typach ekosystemów. Zagospodarowanie tych systemów powinno zapewnić stan względnej równowagi ekologicznej" (art. 26 ustawy). W Polsce wyznaczono już 407 OCK o łącznej pow. ponad 7 mln ha, co stanowi 23% powierzchni kraju.

Ochrona gatunkowa ma na celu zabezpieczenie dziko występujących roślin i zwierząt oraz ich siedlisk, a w szczególności gatunków rzadko występujących, endemicznych lub zagrożonych wyginięciem oraz objętych ochroną na podstawie umów międzynarodowych, jak też zachowanie różnorodności gatunkowej i genetycznej" (art. 27 ustawy). Ta forma ochrony jest stosowana w Polsce od 1868 roku. Listy chronionych gatunków znajdują się w rozporządzeniach Ministra Środowiska z 2001r. możemy je też znaleźć w tzw. "Czerwonych księgach".

Pomnikami przyrody są pojedyncze twory przyrody żywej i nieożywionej lub ich skupienia o szczególnej wartości naukowej, kulturowej, historyczno-pamiątkowej i krajobrazowej oraz odznaczające się indywidualnymi cechami, wyróżniającymi się wśród innych tworów, w szczególności sędziwe i okazałych rozmiarów drzewa i krzewy gatunków rodzimych i obcych, źródła, wodospady, wywietrzyska, skałki, jary, głazy narzutowe, jaskinie" (art. 28 ustawy). W 1998r. uznano za pomniki przyrody w Polsce ogółem 33231 tworów przyrody. Gwałtownie zwiększająca się liczba pomników przyrody nastąpiła po przyznaniu samorządom lokalnym prawa do wprowadzania tej formy ochrony.

Stanowiskami dokumentacyjnymi przyrody nieożywionej są niewyodrębniające się na powierzchni lub możliwe do udostępnienia, ważne pod względem naukowym i dydaktycznym miejsca występowania formacji geologicznych, nagromadzeń skamieniałości lub tworów mineralnych oraz fragmenty eksploatowanych i nieczynnych wyrobisk powierzchniowych i podziemnych" (art. 29 ustawy). Ta forma ochrony przyrody służy jedynie nauce i edukacji, dlatego dotychczas utworzono dopiero 107 stanowisk dokumentacyjnych (dane z 1998r.).

Użytkami ekologicznymi są zasługujące na ochronę pozostałości ekosystemów, mających znaczenie dla zachowania unikatowych zasobów genowych i typów środowisk, jak naturalne zbiorniki wodne, śródpolne i śródleśne oczka wodne, kępy drzew i krzewów, bagna, torfowiska, wydmy, płaty nieużytkowanej roślinności, starorzecza,, wychodnie skalne, skarpy, kamieńce oraz stanowiska rzadkich lub chronionych gatunków roślin i zwierząt, w tym także miejsca ich sezonowego przebywania lub rozrodu" (art. 30 ustawy). Za użytki ekologiczne uznano dotychczas 6113 obiektów o łącznej pow. ponad 360 tys. ha.

Zespół przyrodniczo-krajobrazowy wyznacza się w celu ochrony wyjątkowo cennych fragmentów krajobrazu naturalnego i kulturowego dla zachowania jego wartości estetycznych" (art. 31 ustawy). Według danych z roku 1998 w Polsce wyznaczono ogółem 138 zespołów przyrodniczo-krajobrazowych o łącznej pow. 596 tys. ha.

Międzynarodowa ochrona przyrody polega na uczestnictwie poszczególnych krajów w konwencjach międzynarodowych i porozumieniach z sąsiednimi krajami w zakresie ochrony przyrody, które nakładają na dane państwo i jego służby nowe obowiązki. Polska uczestniczy w wielu konwencjach międzynarodowych:
  • Konwencja o obszarach wodno-błotnych mających znaczenie międzynarodowe, zwłaszcza jako środowisko życiowe ptactwa wodnego (konwencja ramsarska z 1971 zawarta w irańskim mieście Ramsar nad Morzem Kaspijskim).
  • Konwencja o ochronie światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego (konwencja paryska z 1972 r., ratyfikowana przez Polskę w 1976r.)
  • Konwencja o międzynarodowym handlu dzikimi roślinami i zwierzętami gatunków zagrożonych wyginięciem (konwencja waszyngtońska z 1973r., CITES; w Polsce obowiązuje od 1990r.).
  • Konwencja o ochronie dzikiej fauny i flory europejskiej oraz ich siedlisk naturalnych (konwencja berneńska 1979r., ratyfikowana przez Polskę w 1995 - Europejskim Roku Ochrony Przyrody)-dodać nawias.
  • Konwencja o różnorodności biologicznej, zawarta w 1992r.na Szczycie Ziemi "Środowisko i rozwój" w Rio de Janeiro.
Obowiązujące trzy rodzaje obszarów chronionych prawem krajowym i międzynarodowym:
  1. "Światowe Dziedzictwo" UNESCO. Obszary szczególnie cennych obiektów należących do dziedzictwa światowego umieszczanych na specjalnej liście. W Polsce na tej liście znalazł się Białowieski Park Narodowy, kopalnia soli w Wieliczce i 7 zabytków kultury materialnej.
  2. Rezerwaty Biosfery, które są składnikiem programu naukowego "Człowiek i Biosfera" (MaB), prowadzonym przez UNESCO. W chwili obecnej jest w Polsce 9 takich rezerwatów i planuje się utworzenie kilku następnych.
  3. Obszary wodno-błotne. Do tych obszarów należą obecnie w Polsce 3 parki narodowe i 6 rezerwatów.
 
Regionalne Centrum Edukacji Ekologicznej
 

Artykuły
Subskrypcja
Jesteśmy partnerem
WFOŚiGW
  [523524] 0.0375
Designed by:
ver. 2.5.1